Draagmoederschap: wie kijkt er naar wat dit met een kind kan doen?

Over hechting, verlies, identiteit en de verantwoordelijkheid van therapeuten om moeilijke vragen te durven stellen.

De voorbije dagen zie ik in de media opnieuw heel wat aandacht voor draagmoederschap. Er wordt gesproken over kinderwensen, reproductieve rechten, medische mogelijkheden en de vraag hoe we mensen die moeilijk of geen kinderen kunnen krijgen, kunnen helpen om toch een gezin te stichten.

Ik begrijp de kinderwens. Ik begrijp het verdriet wanneer zwanger worden niet vanzelfsprekend blijkt, de hoop die een fertiliteitstraject met zich meebrengt en de diepe verlangens die daarmee verbonden zijn. Ook binnen mijn eigen gezin heeft IVF een rol gespeeld. Ik weet dus hoe dichtbij deze thematiek kan komen.

Tegelijkertijd merk ik dat ik met steeds meer vragen blijf zitten wanneer ik de berichtgeving volg. Vragen die voor mij rechtstreeks raken aan mijn werk als systemisch rouw- en verliescoach, aan alles wat ik dagelijks zie rond hechting, identiteit, loyaliteit en de zoektocht naar een eigen plek in het leven.

Want terwijl we uitgebreid spreken over de kinderwens van volwassenen, vraag ik me af hoeveel aandacht er gaat naar de mogelijke gevolgen voor het kind zelf. Naar de betekenis van zijn afkomst, de vrouw die het heeft gedragen, de omstandigheden waarin het geboren wordt en de vragen die daar later uit kunnen voortkomen.

Wie kijkt er naar wat dit voor het kind kan betekenen, vandaag, morgen en misschien pas over twintig jaar?

We zien vandaag al hoeveel mensen worstelen met hechting en verlies

In mijn praktijk ontmoet ik mensen die moeite hebben om zich werkelijk te verbinden. Mensen die bang zijn om verlaten te worden, die voortdurend aanvoelen wat anderen nodig hebben, die zichzelf aanpassen om de harmonie te bewaren of die diep vanbinnen geloven dat ze liefde moeten verdienen.

Ik ontmoet mensen die moeilijk kunnen loslaten, die zich verantwoordelijk voelen voor het geluk van anderen en die zichzelf onderweg uit het oog zijn verloren. Mensen die zoeken naar wie ze werkelijk zijn, waarom bepaalde patronen zich blijven herhalen en waarom ze zich soms nergens helemaal thuis voelen.

Achter die patronen kunnen heel uiteenlopende ervaringen schuilgaan. De kwaliteit van vroege relaties, verlieservaringen, gezinsdynamieken, ingrijpende gebeurtenissen en latere levenservaringen kunnen allemaal een rol spelen. Ieder mens draagt een eigen verhaal.

Toch raakt het me telkens opnieuw hoeveel mensen op volwassen leeftijd nog proberen te begrijpen wat ze als kind hebben ervaren. Hoe vaak we werken rond hechting, veiligheid, verlaten worden, erbij horen en de vraag of we er werkelijk mogen zijn zoals we zijn.

Vanuit mijn werk met rouw en verlies weet ik hoe complex deze thema’s kunnen zijn. Sommige verliezen zijn duidelijk zichtbaar en worden door de omgeving erkend. Andere blijven jarenlang op de achtergrond aanwezig, zonder dat iemand precies kan benoemen wat er ontbreekt of waarom bepaalde gevoelens zo moeilijk te plaatsen zijn.

En dan kijk ik naar de maatschappelijke discussie over draagmoederschap en vraag ik me af: hebben we voldoende onderzocht wat de mogelijke gevolgen zijn wanneer we de omstandigheden waarin een kind ontstaat, draagt en geboren wordt bewust op een bepaalde manier organiseren?

De vrouw die een kind draagt, maakt deel uit van zijn ontstaansverhaal

Bij draagmoederschap draagt een vrouw een zwangerschap met de bedoeling dat de wensouders het kind na de geboorte opvoeden. Afhankelijk van het traject kan zij genetisch verwant zijn aan het kind of kan er ook een eiceldonor betrokken zijn. Soms zijn er meerdere personen betrokken bij het ontstaan van één mensenleven.

Dat maakt het verhaal van ieder kind anders.

Tijdens de zwangerschap ontwikkelt het kind zich in het lichaam van de vrouw die het draagt. Er vinden lichamelijke en hormonale processen plaats en de omgeving waarin het kind groeit, speelt een rol in zijn ontwikkeling. Na de geboorte bouwt het kind relaties op met de mensen die voor hem zorgen. De kwaliteit van die zorg, hun emotionele beschikbaarheid en de continuïteit van de relaties zijn belangrijke elementen in de ontwikkeling van hechting.

Wetenschappelijk onderzoek toont momenteel geen eenduidig bewijs dat draagmoederschap op zichzelf noodzakelijk tot psychische schade of onveilige hechting leidt. Het onderzoek is bovendien nog beperkt en de verschillende vormen van draagmoederschap zijn onderling moeilijk te vergelijken.

Toch blijven er vragen die aandacht verdienen. Welke betekenis kan het voor een kind hebben om later te ontdekken dat de vrouw die het heeft gedragen iemand anders is dan de moeder die het opvoedt? Welke gevoelens kunnen ontstaan wanneer het kind meer wil weten over die vrouw, haar verhaal of de omstandigheden van de zwangerschap? Hoe geven we ruimte aan die vragen wanneer ze moeilijk zijn voor de mensen die het kind hebben grootgebracht?

Een kind kan zich veilig en geliefd voelen bij zijn opvoedende ouders en tegelijkertijd nieuwsgierig zijn naar zijn afkomst. Het kan zich verbonden voelen met zijn gezin en toch behoefte hebben aan meer informatie over de vrouw die het heeft gedragen. Het kan op verschillende momenten in zijn leven andere vragen krijgen en een nieuwe betekenis geven aan wat het eerder over zijn ontstaansgeschiedenis wist.

Dat zijn mogelijke ervaringen die we ernstig mogen nemen. Ze verdienen ruimte in de voorbereiding en begeleiding van alle betrokkenen.

Een kind voelt, ervaart en ontwikkelt zich voordat het woorden heeft

Vanuit mijn lichaamsgerichte werk kijk ik ook naar de manier waarop vroege ervaringen en de omgeving waarin een kind opgroeit, een rol kunnen spelen in de ontwikkeling van zijn zenuwstelsel en zijn vermogen om met spanning en verbinding om te gaan.

Een baby is afhankelijk van volwassenen die zijn signalen leren herkennen, nabijheid bieden en helpen om spanning te reguleren. Door herhaalde ervaringen van zorg en responsiviteit ontwikkelt een kind geleidelijk verwachtingen over relaties en veiligheid.

Dat ontwikkelingsproces is complex. We kunnen uit de omstandigheden van conceptie of geboorte op zichzelf niet afleiden hoe een kind zich later zal voelen of gedragen. Ook kunnen we niet zomaar aannemen dat een kind dat na de geboorte bij de draagmoeder weggaat, noodzakelijk een traumatische scheiding ervaart.

Maar we mogen ons wel afvragen hoe we overgangen zo zorgvuldig mogelijk begeleiden en hoe we ervoor zorgen dat de behoeften van het kind centraal blijven staan.

Wanneer een kind later gevoelens van gemis, verwarring of verdriet ervaart, verdient dat aandacht. Wanneer het vragen stelt over zijn afkomst, moet er ruimte zijn om die vragen te onderzoeken. Wanneer het worstelt met zijn identiteit of met de verschillende personen die deel uitmaken van zijn ontstaansverhaal, verdient het ondersteuning om daar op zijn eigen tempo betekenis aan te geven.

Vanuit mijn praktijk weet ik hoe belangrijk het is dat mensen hun gevoelens mogen leren herkennen en begrijpen. Dat geldt ook voor kinderen die later volwassen worden en hun eigen levensverhaal verder ontdekken.

Wat als het kind later op zoek gaat naar zichzelf?

Een van de thema’s die mij bijzonder bezighouden, is identiteit. De vraag wie we zijn, waar we vandaan komen en bij wie we horen, loopt als een rode draad door veel menselijke levensverhalen.

Voor sommige mensen die via draagmoederschap of donorconceptie geboren zijn, kan hun afkomst op bepaalde momenten in het leven extra vragen oproepen. Ze willen misschien weten op wie ze lijken, welke eigenschappen ze van hun genetische verwanten hebben meegekregen of hoe de vrouw die hen heeft gedragen haar zwangerschap heeft beleefd.

Anderen ervaren weinig behoefte aan bijkomende informatie. Er bestaat geen universele manier waarop iemand zijn afkomst beleeft.

Toch kunnen vragen over identiteit bijzonder gevoelig worden wanneer een kind het gevoel krijgt dat bepaalde onderwerpen moeilijk bespreekbaar zijn binnen het gezin. Wanneer ouders gekwetst reageren op vragen over afkomst, kan een kind bijvoorbeeld terughoudend worden om die vragen nog te stellen. Wanneer het bang is om iemand verdriet te doen, kan het zijn nieuwsgierigheid voor zichzelf houden.

Dat zijn mogelijke relationele dynamieken die ook in andere gezinscontexten kunnen ontstaan. Ze zijn geen onvermijdelijk gevolg van draagmoederschap, maar verdienen aandacht in de begeleiding.

Vanuit systemisch perspectief vind ik het belangrijk dat ieder kind ruimte krijgt om zijn eigen levensverhaal te leren kennen. Dat het vragen mag stellen over zijn afkomst en verschillende gevoelens naast elkaar mag ervaren. Dat het zich verbonden mag voelen met de mensen die het opvoeden, terwijl het tegelijkertijd nieuwsgierig is naar andere delen van zijn geschiedenis.

Een kind heeft tijd nodig om zijn eigen verhaal te begrijpen. Die zoektocht kan op verschillende momenten in het leven een andere betekenis krijgen.

Welke patronen kunnen later zichtbaar worden?

Wanneer mensen in mijn praktijk aankloppen met vragen over hechting, relaties of identiteit, onderzoeken we samen welke ervaringen en omstandigheden mogelijk een rol spelen in hun huidige moeilijkheden.

Sommige mensen ervaren verlatingsangst en vinden het moeilijk om op anderen te vertrouwen. Anderen passen zich voortdurend aan, nemen te veel verantwoordelijkheid op of vinden het lastig om hun eigen grenzen aan te geven. Er zijn mensen die sterk verlangen naar verbinding en tegelijkertijd bang zijn om afhankelijk te worden. Anderen zoeken naar hun plek binnen hun familie of worstelen met vragen over afkomst en verbondenheid.

Deze patronen kunnen ontstaan vanuit uiteenlopende ervaringen en zijn nooit op zichzelf het bewijs van een bepaalde vroege gebeurtenis.

Toch brengen ze me bij vragen die ook in het gesprek over draagmoederschap thuishoren. Hoe ondersteunen we een kind dat later meer wil weten over zijn afkomst? Hoe zorgen we ervoor dat het zijn vragen kan stellen zonder zich schuldig te voelen tegenover de mensen die het opvoeden? Hoe helpen we ouders om ruimte te geven aan gevoelens die ze misschien moeilijk vinden? En hoe zorgen we ervoor dat een kind zijn eigen identiteit kan ontwikkelen zonder het gevoel te krijgen dat het bepaalde delen van zijn verhaal moet verbergen?

Dat zijn vragen die we vooraf kunnen onderzoeken. Ze kunnen een plaats krijgen in de psychologische begeleiding van wensouders en draagmoeders, in de voorbereiding op de komst van een kind en in de ondersteuning die gezinnen later nodig kunnen hebben.

We hoeven de toekomst van een kind niet te voorspellen om vandaag al zorgvuldig met deze vragen om te gaan.

De draagmoeder heeft ook een verhaal

In het maatschappelijke debat gaat veel aandacht naar de kinderwens van de wensouders. Ook de vrouw die de zwangerschap draagt, verdient een volwaardige plaats in dat gesprek.

Een zwangerschap is een lichamelijke en emotionele ervaring. De betekenis ervan verschilt van vrouw tot vrouw. Sommige draagmoeders beleven hun keuze als iets waardevols en betekenisvols. Andere kunnen na de geboorte gevoelens van verdriet, gemis of ambivalentie ervaren. Ook de omstandigheden waarin iemand een dergelijke beslissing neemt, verdienen aandacht.

Hoe vrij kan een vrouw haar keuze maken? Welke ondersteuning krijgt zij tijdens en na de zwangerschap? Is er ruimte voor haar eigen gevoelens wanneer die anders blijken te zijn dan verwacht? Wat gebeurt er wanneer de zwangerschap of de geboorte anders verloopt dan voorzien?

Ook die vragen verdienen een zorgvuldig antwoord.

Wanneer we spreken over het welzijn van een kind, kunnen we de omstandigheden en ervaringen van de volwassenen rondom dat kind niet volledig los van elkaar bekijken. Goede begeleiding vraagt aandacht voor alle betrokkenen, met bijzondere zorg voor het kind dat afhankelijk is van de beslissingen die volwassenen nemen.

Creëren we mogelijk nieuwe kwetsbaarheden?

Dit is misschien wel de vraag die mij het meest bezighoudt.

In mijn praktijk zie ik vandaag al hoeveel mensen worstelen met hechting, verlies, loyaliteit en de zoektocht naar hun eigen identiteit. Ik zie hoe bepaalde ervaringen lang kunnen doorwerken en hoe mensen soms pas op volwassen leeftijd woorden vinden voor gevoelens die ze jarenlang moeilijk konden plaatsen.

Dat betekent uiteraard niet dat we alle psychische moeilijkheden kunnen voorkomen of dat we iedere vroege ervaring volledig kunnen begrijpen. Menselijke ontwikkeling is daarvoor te complex.

Maar het roept wel de vraag op hoe zorgvuldig we omgaan met nieuwe mogelijkheden die de medische wetenschap ons biedt.

Wanneer we omstandigheden creëren waarin genetische afkomst, zwangerschap en opvoeding over verschillende personen verdeeld zijn, kunnen er vragen ontstaan die we vooraf ernstig moeten nemen. Hoe zorgen we voor openheid over de ontstaansgeschiedenis? Hoe beschermen we de belangen van het kind? Welke psychologische ondersteuning kan helpen wanneer vragen of gevoelens ontstaan? En hoe zorgen we ervoor dat het kind later voldoende ruimte heeft om zijn eigen verhaal te begrijpen?

Ik vind dat we deze vragen niet mogen afdoen als overdreven bezorgdheid. Ze horen thuis in een zorgvuldig maatschappelijk debat over voortplanting en ouderschap.

Het feit dat een kind met veel liefde wordt gewenst en opgevoed, is bijzonder waardevol. Tegelijkertijd verdient ook de mogelijke impact van de omstandigheden waarin het kind ontstaat en geboren wordt onze aandacht.

Misschien is het onze verantwoordelijkheid om vandaag al stil te staan bij vragen waarmee een kind morgen geconfronteerd kan worden.

Moeten therapeuten zich hierover uitspreken?

Ik vind dat we als therapeuten en coaches onze stem mogen laten horen wanneer maatschappelijke ontwikkelingen raken aan de thema’s waarmee we dagelijks werken.

We begeleiden mensen die worstelen met verlies, hechting, identiteit en de zoektocht naar hun plek in het leven. We zien hoe belangrijk het is om gevoelens te erkennen, relationele dynamieken te begrijpen en ruimte te maken voor vragen die lang onbesproken zijn gebleven.

Die kennis en ervaring mogen mee aan tafel zitten wanneer we spreken over draagmoederschap.

Dat vraagt van ons dat we zorgvuldig blijven met wat we beweren. We moeten onderscheid maken tussen wetenschappelijke bevindingen, mogelijke risico’s en ervaringen die we in de praktijk tegenkomen. We moeten vermijden dat we kinderen of gezinnen vooraf een verhaal opleggen.

Tegelijkertijd mogen we kritische vragen stellen over de manier waarop we als samenleving omgaan met voortplanting, ouderschap en de belangen van kinderen.

De media besteden terecht aandacht aan de kinderwens van mensen en aan de mogelijkheden die de medische wetenschap biedt. Ik hoop dat er daarnaast meer ruimte komt voor de ontwikkelingsbehoeften van het kind, de betekenis van afkomst en de mogelijke emotionele en relationele vragen die later kunnen ontstaan.

Want als we dagelijks werken rond hechting, verlies en identiteit, dan hebben we ook iets bij te dragen aan het gesprek over de omstandigheden waarin kinderen geboren worden.

Verder kijken dan de kinderwens

Ik schrijf dit met respect voor iedereen die verlangt naar een kind, voor mensen die een fertiliteitstraject doorlopen, voor draagmoeders en voor ouders die hun kinderen met liefde opvoeden.

Mijn bezorgdheid vertrekt vanuit de vraag hoe we ervoor kunnen zorgen dat de belangen en behoeften van het kind voldoende aandacht krijgen. Hoe we ruimte maken voor zijn afkomst, zijn vragen en zijn ontwikkeling. Hoe we volwassenen kunnen ondersteunen om zorgvuldig om te gaan met de mogelijke gevolgen van hun keuzes.

Een kind heeft recht op een eigen levensverhaal. Het heeft ruimte nodig om te ontdekken wie het is, waar het vandaan komt en welke betekenis het aan zijn ervaringen geeft. Dat proces kan op verschillende momenten nieuwe vragen oproepen en vraagt soms om begeleiding en ondersteuning.

Ik geloof dat we als therapeuten en als samenleving de verantwoordelijkheid hebben om die mogelijkheid ernstig te nemen.

We hoeven niet vooraf te bepalen wat een kind zal ervaren. We kunnen wel onderzoeken welke behoeften het mogelijk zal hebben en hoe we daarop kunnen anticiperen.

De vraag die ik daarom aan het maatschappelijke debat wil toevoegen, is deze: wanneer we vandaag steeds meer mogelijkheden krijgen om een kinderwens te vervullen, nemen we dan ook voldoende verantwoordelijkheid voor de vragen en behoeften waarmee dat kind later in zijn leven geconfronteerd kan worden?

Voor mij is dat een vraag die gehoord mag worden. Een vraag die we zorgvuldig moeten onderzoeken, met respect voor alle betrokkenen en met blijvende aandacht voor het kind.

Niet omdat we het antwoord al kennen, maar omdat de vraag belangrijk genoeg is om ze te stellen.

— Delfine Decaesteker
AdemRuimte – Praktijk voor Systemisch en Lichaamsgericht Werk